مس فلز آينده نام‌گرفته است و سرمایه‌گذاری در آن هرچند سرمايه‌بر است اما سودآور است. وجود معادن مس و استخراج اصولي آن يكي از كاتاليزور‌هاي توسعه هر منطقه است. شركت ملي صنايع مس ايران سردمدار بهره‌برداري از معادن مس در ايران است كه فروش سالانه آن به 120 همت رسيده است. 36 درصد سهام مس ايران مربوط به سهام عدالت است و سهام مس با نماد فَملي در بورس عرضه مي‌شود.
حدود 40ميليون نفر سهام‌دار دارد و بخشي از پرداختي سهام عدالت به مردم از درآمد مس ايران است. يكي از معادن بزرگ شركت ملي مس ايران، معدن سونگون است كه در اين معدن متوسط روزانه 50 كانتينر كنسانتره مس توليد و به دليل تكميل نبودن چرخه توليد كاتد در منطقه آذربايجان جهت ارزش‌آفريني و تبديل به كاتد با طي 1600 كيلومتر به استان كرمان ارسال مي‌شود. اين موضوع سال‌هاست مورد نقد كنشگران اجتماعي و اقتصادي است از اين رو احداث كارخانجات كاتد و فازهاي سه و چهار كنسانتره در مجتمع مس سونگون در حال احداث است و ارزيابي كارشناسي نشان مي‌دهد در فاصله زماني 4 تا 6 سال آتي به بهره‌برداری برسند.
فعالان اقتصادي و تصميم‌گيران آذربايجاني و قاطبه‌اي از مردم علاقه‌مند هستند، به جاي ارسال كنسانتره به كرمان، اين مس در آذربايجان ذوب شود و با حفظ گردش مالي مرتبط، ثمرات آن در محروميت زدايي منطقه ملموس شود و از اين جهت به دنبال تاسيس مس آذربايجان هستند.
در اين مقاله تحليلي شاخص‌هاي توليد مس در جهان، شاخص‌هاي توليد مس ايران، شاخص‌هاي توليد مجتمع مس سونگون، چرايي و چگونگي تشكيل مس آذربايجان و نهايتا آسيب‌هاي موجود و استرات‍ژي‌هاي توسعه صنعت مس در منطقه آذربايجان موشكافي مي‌شود. لازم به تاكيد است اعداد ذكر شده در اين مقاله، تخميني و بر اساس آخرين اطلاعات نگارنده است و صرفا براي انتقال مفهوم با معيارهاي اندازه گيري رياضي استفاده شده است و احتمال دارد در اسناد رسمي تلرانس داشته باشد.
شاخص‌های توليدی مس در جهان
قدمت صنعت مس به 8 هزار سال قبل برمي‌گردد. كشورهاي چين، شيلي و ژاپن سه كشور برتر توليد مس در جهان هستند. گفته مي‌شود ذخيره مس خالص درجهان 8700 ميليون تن است و ايران با 42 ميليون تن در رتبه هفتم بعد از كشورهاي شيلي، استراليا، پرو، روسيه، مكزيك و آمريكا ايستاده است. سالانه 24.5ميليون تن(بيست و چهار ميليون و پانصد هزار تن) مس در جهان توليد مي‌شود كه 20.5ميليون تن(بيست ميليون و پانصد هزار تن) از معدن و 4 ميليون تن از قراضه به دست مي‌آيد. گفته مي‌شود ايران در توليد مس محتوا رتبه 15 جهان و 4 آسيا و در توليد آند(آند يك مرحله قبل از كاتد است) رتبه 12جهان و 5 آسيا و در توليد كاتد مس رتبه19 جهان و 7 آسيا را دارد.
در حوزه مصرف؛ كشورهاي چين، آمريكا و آلمان بيشترين مس توليدي جهان را مصرف مي كنند و ايران در مصرف، رتبه 24 جهان و 13 آسيا را دارد. در بين كشورهاي آسيايي؛ كشورهاي چين، ژاپن و كره‌جنوبي بيشتزين مصرف مس توليدي را دارند و اين نشان دهنده رشد صنايع هايتك در اين كشورهاست. در ايران، استان‌هاي كرمان، آذربايجان شرقي، يزد، سيستان و بلوچستان و اصفهان جزو استان‌هايي هستند كه صنعت مس در آن توسعه يافته است.
مديران مس ايران اعلام كرده‌اند تلاش دارند مس ايران جزو 10 شركت برتر دنيا در توليد مس بشود. شرايط جهاني نشان مي‌دهد مس فلز آينده است. توسعه صنعت خودروسازي به سمت برقي و هيبريدي و ساير صنايع توليدي ديگر،الزام خواهد داشت قطعات فلزي به قطعات مسي تبديل شود و اين موجب افزايش تقاضا براي كاتد مس خواهد بود.
شاخص‌های توليدی مس ايران
شركت ملي صنايع مس ايران يه عنوان يك شركت مادر تخصصي توليد مس در ايران، پرچمدار مس كشور است. اين شركت سالانه 1ميليون و 100 هزار تن كنسانتره مس در مجتمع‌هاي كرمان و سونگون توليد مي‌كند. عيار مس در كنسانتره توليدي حدود 23درصد است و از اين كنسانتره سالانه حدود 285 هزار تن كاتد مس توليد مي‌كند.
به طور تقريبي هر تن كنسانتره 75 ميليون تومان ارزش دارد و هر تن مس كاتد هم كه روزانه بر اساس LME‌لندن تعيين مي‌شود حدود 8 هزار دلار ارزش دارد و حتي بعضا نوسانات شديدي را مابين 10هزار تا 6هزار دلار هم تجربه مي‌كند. با اين نرخ ها، فروش سالانه مس ايران در دو سال گذشته به 85 هزار ميليارد تومان رسيد و در مواقع تغيير نرخ‌ها بويژه افزايش نرخ دلار و يا افزايش توليد، فروش سالانه مس ايران در سال گذشته به 120هزار ميليارد تومان هم رسيده است.
سهامداران شركت ملي صنايع مس ايران به اين شرح است: سهام عدالت 36 % ايميدرو 12.5% صندوق بازنشستگي مس 8 %صدر تامين 5.5 %توسعه معادن و فلزات 3%صندوق از كارافتادگي 2.3 % . تركيب سهامداران گوياي آن است كه مس ايران حدود 40 ميليون نفر سهامدار دارد و بخشي از پرداختي سهام عدالت به مردم از محل درآمدهاي مس ايران تامين مي شود و مردم به اين روش هم منتفع مي‌شوند.
شاخص‌هاي توليدي مجتمع مس سونگون:
مجتمع مس سونگون يكي از مجتمع‌هاي مهم شركت صنايع ملي مس ايران است كه سابقه معدنكاري در آن به 100 سال قبل يعني دوره قاجار برمي‌گردد. از سال هاي 1325 تا 1356 عمليات اكتشافي در اين مجتمع از طريق ابزارهاي نيمه پيشرفته انجام مي‌شده است تا اينكه بعد از انقلاب يعني از سال 1370 مطالعات جديد براي توسعه معدن مس سونگون شروع مي‌شود و اولين كارخانه تغليظ براي توليد سالانه 150هزار تن كنسانتره در سال 1382 به بهره برداري مي‌رسد و دومين كارخانه تغليظ هم با تناژ مشابه و كمي پيشرفته‌تر در سال 1393 به چرخه توليد مي‌پيوندد. با آغاز توليد در فاز دوم، مجموع توليد كنسانتره مس سونگون روزانه هزار تن و سالانه 320 هزار تن و بعضا تا 330 هزار تن رسيده است.
در خصوص ذخيره معدن مس سونگون؛ قبلا با افتتاح خط تغليظ اعلام شده بود ذخيره مس سونگون 30 ساله تمام مي‌شود و به اين جهت توسعه مجتمع را فاقد توجيه اقتصادي مي‌شمردند اما با اكتشافات جديد، اعلام شد؛ فعلا تا 60 سال آينده ذخيره براي توليد وجود دارد.
گفته مي‌شود 4 ميليارد تن ذخيره سنگ مس دارد (1درصد دنيا و 52 درصد ذخاير مس ايران) را دارست و به عنوان بزرگترين معدن مس ايران معرفي مي‌شود كه ارزش تقريبي آن 320 ميليارد دلار برآورد شده است. هرچند اين ارزش تخميني است و سنديت علمي ندارد.
روزانه هزار تن كنسانتره از سونگون خارج می‌شود
سالانه حدود41 ميليون تن(27ميليون تن باطله برداري و 14ميليون تن ارسال به كارخانه جهت توليد كنسانتره) از معدن مس سونگون خاكبرداري مي‌شود. از اين خاك برداشتي كه در هر تن 0.58 درصد مس خالص وجود دارد. يعني در هر تن
زير 6 كيلو مس وجود دارد؛ دو تا محصول توليد مي شود: كنسانتره مس با عيار 23درصد سالانه 320 هزار تن و دومين محصول آن موليبدن هست كه سالانه حدود 7 هزار بشكه توليد مي‌شود. در اكثر شاخص‌ها، مي‌توان گفت؛ سونگون 30 درصد مس ايران در نظر گرفته مي‌شود.
از نظر توليد، روزانه به طور متوسط يك هزار تن كنسانتره(يعني: روزانه 50 كانتينر( ارزش هر كانتينر 1.5 ميليارد تومان) كه از سونگون خارج و با طي 1600 كيلومتر ريلي و جاده‌اي به استان كرمان ارسال مي‌شود. گفته مي شود؛ روزانه به طور متوسط 1500 تريلي در خصوص ارسال بارهاي سونگون در جاده‌ها در تردد است.
سالانه 24 هزار میلیارد تومان ارزش محصولات تولیدی مس سونگون است
روزانه 75 ميليارد تومان ارزش محصول توليدي سونگون هست و سالانه حدود 24هزار ميليارد تومان مي‌توان ارزش محصولات توليدي سونگون را تخمين زد. در شاخص‌هاي ديگرِ بازرگاني به غير از پروژه‌ها كه به صورت EPC واگذار شده است و تامين نياز پروژه‌ها بر عهده پيمانكار مي‌باشد.

اقلام مصرفي روزانه مورد نياز از طريق شركت خدمات بازرگاني معادن و فلزات غيرآهني(NFMC) تامين مي‌شود كه به طور متوسط سالانه 6هزار قلم كالا در قالب(خريد داخلي؛ خريدخارجي وساخت داخل) تامين مي‌شود. به عبارتي سالانه 6500 محموله به وزن 99 هزار تن(روزانه به طور متوسط 20 تريلي و محموله) خريد مايحتاج و مواد اوليه وارد مجتمع مس سونگون مي‌شود و در مقابل روزانه 50 كاميون محصول، توليد و از مجتمع خارج مي‌شود.
چرايی و چگونگی تشكيل مس آذربايجان
چند سالي است موضوعات پيراموني مس سونگون، اين مجموعه مهم معدني را دستخوش مسايل سياسي كرده است. تشكيل شركت مس سونگون آذربايجان موضوعي است كه بيش از دو سال است نقل محافل تخصصي، اقتصادي و افكار عمومي است. در اين خصوص چند نكته قابل تامل است. سال 1392با همين هدف، شركت موليبدن مس آذربايجان تاسيس شده است.
اين شركت بعد از چندين سال استقرار كاغذي، نهايتا كارخانه آهك هيدراته اهر به اين شركت منتقل و احداث شده است. چون اين كارخانه در شهرستان اهر احداث شده بود؛ تابلو شركت موليبدن مس آذربايجان هم بر سر در آن حك گرديده و موضوع تشكيل شركت مس آذربايجان فراموش گرديد. تا اينكه رييس جمهور فقيد در بازديد خرداد ماه سال 1401 تشكيل شركت مس آذربايجان را تاكيد نمودند.
شركت تاسيس شده قبلي مي توانست زمينه خوبي براي اجراي دستور رييس‌جمهور وقت(شهيد رئيسي) باشد و با اصلاح ساختار آن و انتقال دارايي‌هاي ممكن و همچنين انتقال كارخانجات جديدالاحداث به اين شركت، مي‌توانست مصداق تحقق دستور رييس‌جمهور باشد ولي موضوع توسط افراد غيرتخصصي منحرف و ادبياتي مثل استقلال مس آذربايجان مطرح شد و موضوع از ذيل مسايل حقوقي و تخصصي منحرف و وزن سياسي به خود گرفت تا اينكه بعد از كش و قوس‌هاي متعدد و نصب و عزل مديران عالي، مجدد يك شركت ديگري به نام شركت مس سونگون آذربايجان(شمسا) تاسيس و همين شركت به جهت عدم انتقال دارايي‌ها(به جهت مشكلات بورسي و موانع حقوقي) باز به همين حالت كاغذي باقي ماند.
شكل‌گيري شركت مس سونگون آذربايجان ممكن است اما اين امري تدريجي است و به شكل هلدينگ سرمايه گذاري قابل تعريف است. لازم است در ادبيات‌سازي رسانه‌اي و گفتگوي مديران، عنوان«استقلال» بكار گرفته نشود چرا كه اين موضوع از نظر حقوقي(سهامداران و بورس) و حتي سياسي صحيح به نظر نمي‌رسد و فرآيند تشكيل در روال تخصصي و حقوقي خود دنبال شود.
برنامه های مهم برای توسعه سونگون
توسعه صنعت مس در منطقه يك الزام است و اين صنعت مي‌تواند شاخص‌هاي اقتصادي و رفاهي استان را در اكثر موارد ارتقاء بخشيده و تقويت نمايد. پتانسيل‌ها و ظرفيت‌هاي بالقوه موجود در اين معدن بي نظير است ولي توسعه آن نيازمند تزريق منابع مالي از سوي مس ايران و بخش خصوصي قدرتمند است. در اين ميان چند برنامه مهم براي توسعه صنعت مس در استان قابل توجه است.
1- تكميل طرح هاي توسعه بويژه اتمام خطوط توليد كاتد و فاز‌هاي توسعه كنسانتره مورد نياز خط كاتد.
2- راه‌اندازي صنايع پايين دستي با مشاركت بخش خصوصي قوي(داراي توان سرمايه گذاري از 1هزار ميليارد تومان تا 15هزار ميليارد تومان) بويژه احداث مجموعه‌اي مثل مس شهيد باهنر استان كرمان در استان آذربايجان شرقي براي توليد قطعات مسي(مس باهنر سالانه 30 هزار تن از مس ايران كاتد دريافت و سالانه 28هزار قطعا مسي توليد مي‌كند).
3- تمركز بر منطقه‌گرايي در تامين نيازهاي مصرفي سونگون با اولويت همجواري شهرستاني و استاني، توسعه ساخت داخل و كاهش وابستگي‌ها به خريد خارجي، برنامه‌ريزي براي تكميل زنجيره مس در استان، برنامه‌ريزي براي توليد مواد مصرفي سونگون در استان با هدف ارتقاء سهم گردش مالي آن در استان.
4- تمركمز حساب‌هاي مجتمع و پروژه‌ها در بانك‌هاي استان و پرداخت ماليات مشموله در حساب‌هاي مالياتي استان و اخذ سهم مربوطه براي مصارف زيرساخت‌هاي منطقه و همچنين برگرداندن سهم حقوق دولتي معادن به استان كه رقم قابل توجهي است و سالانه نزديك به 2هزار ميليارد تومان حقوق دولتي معادن از مس سونگون به خزانه واريز مي‌شود.
5- برنامه ريزي براي احداث پروژه جديد خط آهن به سونگون و اتصال آن به خطوط آهن مركز استان و خطوط بين المللي( خط آهن در مجتمع هاي كرمان وجود دارد و اسيد توليدي از خط كاتد از طريق ريلي جهت صادرات ارسال مي‌شود).
6- براي مصرف آتي مجتمع و پروژه ها لازم است برنامه ريزي جدي براي توليد برق و خطوط انتقال گاز و آب كه در حال اجراست اقدام و پروژه ها هم راستا ادامه يابد.
7- تاثير وجود معدن غني مس و ترنول بالاي آن در چهره شهرستان‌هاي متاثر بايد ديده شود كه هم اكنون چنين نيست.
8- حفظ توليد فعلي و ركورد شكني سالانه با مديريت هوشمند بحران هاي احتمالي، گسترش تعاملات برون سازماني با هدف پيشرفت طرح‌هاي توسعه، حراست از منابع ملي و بومي منطقه، حمايت از پروژه‌هاي تحقيقاتي مشترك بين صنعت و دانشگاه، توجه به مسئوليت‌هاي اجتماعي بويژه در شهرستان‌هاي متاثر از معدن (ورزقان- اهر و هريس- كليبر و هوراند)، حركت به سمت تنش‌زدايي بويژه دوري از جوهاي تنش‌زاي رسانه‌اي و تمركز بر فن و توسعه، حركت در مسير هوشمند سازي معدن و ديجيتالي و اتوماسيوني شدن فعاليت‌ها و توجه جدي به منابع انساني مس سونگون و نيروهاي تخصصي آن مواردي است كه مي‌تواند در رسوخ تاثيرت مثبت وجود معدن در زندگي مردم كارساز باشد.
آسيب های موجود و سياست‌های اجتناب
1- عدم ثبات مديريتي در مس: در طي 5 سال اخير 5 مديرعامل براي مس ايران منصوب شده است و 5 مدير براي مجتمع مس سونگون منصوب شده است و عمر مديريت در مس به زير يك سال رسيده است.
2- ورود مديران غيرتخصصي به چرخه مديريتي مس با تزريق اطلاعات غلط از طريق رسانه ها به مخاطبين: اعلام شده بود در سونگون 400 هزار تن كاتد توليد مي‌شود در صورتي كه كل توليد سالانه مس ايران در طي فعاليت 50 ساله خود زير 300 هزار تن است. براي توليد كاتد 400 هزار تن 1 ميليون و 600 هزار تن كنسانتره لازم است كه توليد فعلي سونگون در 30 سال فعاليت فقط 330 هزار تن است. مجوز اخذ شده براي كاتد 100 هزار تن بود. در زمان مديريت قبلي مس ايران، رسما از تلويزيون اعلام شد در طي 3 سال اخير ميزان توليد كنسانتره سونگون به يك ميليون تن مي رسد كه 3 سال گذشت ولي چيزي اضافه نشد و تا 6 سال آتي هم اگر فاز 3 احداث شود، توليد فعلي دو برابر خواهد شد و باز به 1 ميليون تن نمي‌رسد. اين اطلاعات غلط كه ناشي از عدم تخصص است به اعتماد عمومي و بي‌انگيزگي متخصصين آسيب جدي وارد مي‌كند. توسعه اصول فني دارد و خارج از آن نبايد صحبت شود.
3- پروژه هيپ ليچينگ سونگون كه توليد سالانه 3 هزار تن كاتد از خاك كم عيار است در رسانه‌ها به غلط به عنوان آرزوي ديرينه مردم آذربايجان ادبيات‌سازي شد در صورتي كه اين استراتژي اشتباهي بود تا كارخانجات كاتد 100 و يا 200 هزار تني به فراموشي سپرده شود. وقتي اعلام مي‌شود كاتد در سونگون توليد شد و مردم روزانه تردد و ارسال 50 كانتينر محصول به كرمان را مشاهده مي‌كنند؛ نوعي بي اعتمادي ايجاد مي‌شود. راهكار اين است كه بايد به رسانه و مردم اطلاعات درست منتقل شود و از قهرمان سازي غيرضروري براي برخي مديران اجتناب شود.
استراتژی‌های استانی براي توسعه صنعت مس
1- ايجاد رويه انتصاب تيم مديريتي تخصصي و توانمند در تمامي شاخص‌هاي مديريتي در كليه اركان مجتمع مس سونگون و شركت‌هاي مرتبط(شركت موليبدن مس آذربايجان- هيات مديره مس سونگون آذربايجان- مدير مجتمع- معاونين و مديران و سرپرستان مجتمع- شركت خدمات بازرگاني معادن و فلزات غيرآهني(بازرگاني مس ايران)- شركت نوآوران- آهك هيدراته اهر- شركت مس مزرعه و مجريان طرح‌هاي توسعه).ناگفته پيداست اين پيشنهاد به مفهوم غيرتخصصي بودن مديران همه اين مجموعه‌ها نيست و نفرات تخصصي و لايق در برخي شركت‌ها و جايگاه هاي اجرايي و مديريتي منصوب شده و امورات را پيش مي‌برند.
2- عملياتي كردن تاسيس شركت مس سونگون آذربايجان و استقرار فني و حقوقي آن.
3- تسريع در طرح‌هاي توسعه بويژه فاز 3 كنسانتره(تغليط) و خط توليد كاتد و كارخانجات جانبي آن. 4- منطقه‌گرايي براي تامين اقلام مصرفي سونگون.