فیک نیوزها و لزوم راستی آزمایی محتوای رسانه ای

اهمیت مقابله بامحتوای جعلی در سطح جهان به حدی است که از سال 2017، دوم آوریل هر سال به عنوان《 روز جهانی راستی آزمایی 》 نام گذاری شده است. راستی آزمایی فرآیند بررسی صحت گفته ها، اخبار، محتوای رسانه ای و اظهارات، با استفاده از داده ها، آمار و اطلاعات معتبر است.خبر جعلی قبل ازسال 2016 اصطلاح پر کاربردی نبود؛ اما امروزه یکی از بزرگترین تهدیدها برای دموکراسی،نظم، سیاست گذاری، برنامه ریزی،سلامت و برای انتخاب درست است. این اصطلاح پرکاربرد همان اخبار جعلی است که در سال 2017 به عنوان واژه سال توسط واژه نامه کالینز انتخاب شده است.
کاربرد این اصطلاح با انتخابات ریاست جمهوری امریکا و دونالد ترامپ گره خورده است. مثلا در آستانه انتخابات ریاست جمهوری امریکا خبرهایی منتشر شد درباره اینکه هیلاری کلینتون رقیب دموکرات ترامپ به داعش اسلحه فروخته یا اینکه پاپ فرانسیس رهبر کاتولیک های جهان، از ترامپ حمایت کرده است. همان زمان بیش از نیمی از مردم امریکا این اخبار را پذیرفتند و هزاران بار این اخبار در شبکه ها و رسانه های اجتماعی دست به دست شد. اما بعد از مدتی تحقیق و بررسی، نهادهای امنیتی امریکا اعلام کردند برخی منابع روسی در پخش محتوای جعلی همزمان با انتخابات ریاست جمهوری آمریکا دست داشته اند. بر همین اساس، مارک زاکربرگ مؤسس فیس بوک به کنگره آمریکا فراخوانده شد تا توضیح دهد چرا شرکت مشاوره سیاسی، کمبریج آنالتیکا به اطلاعات 50 میلیون کاربر فیس بوک بدون اجازه دست یافته است. اما فیک نیوز ،اخبار جعلی یا محتوای جعلی، محدود به امریکا نیست، نگاهی به اخبار منتشر شده در شبکه های اجتماعی داخلی به خصوص فیس بوک، نشان از گستردگی دروغ و دروغ پراکنی در داخل کشور ما نیز دارد.این امر از طریق رسانه های داخلی یا خارجی، تهدیدی جدی برای جامعه ما می باشد.
محتوای جعلی می تواند بر تصمیم تصمیم سازان در هر عرصه تأثیر گذار باشد، یعنی تصمیم گیرندگان یک جامعه در لایه های مختلف دولت،پارلمان و نیز در سایر قوا، متأثر از فضای اخبار جعلی هستند. در نتیجه ابعاد مختلف یک جامعه اعم از اقتصاد،سیاست، فرهنگ و غیره تحت تأثیر این پدیده قرار می گیرند. گاهی سلامت جامعه نیز با محتوای رسانه ای جعلی مورد تهدید قرار می گیرد.
به غیر از تصمیم گیران یک جامعه افراد یک جامعه نیز به شدت تحت تأثیر شایعه پراکنی هستند.در نهایت اخبار جعلی می تواند مانع حداکثرسازی منافع کلی جامعه باشد، زیرا این پدیده فقط برای افزودن بر منافع افراد خاصی از جامعه، که آن را ایجاد کرده اند کاربرد دارد. جبهه گیری رسانه ها از مصادیق تاثیر محتوای رسانه ای بر آحاد جامعه می باشد.امروزه و در عصر اطلاعات، اینترنت و فناوری های نوین که قرار بود در کنار دهکده جهانی مدینه فاضله را برای بشریت به ارمغان آورد، با فراهم نمودن مواهبی، مصائبی را نیز به همراه داشته است.فضای مجازی بستری است بدون کنترل و حفاظت معقول،که بعضا عواقب زیان باری را برای کاربران خود به همراه دارد. این بستر با کمترین هزینه در اختیار تمام اقشار جوامع انسانی قرار دارد. از موسسات علمی معتبر گرفته تا رسانه های پروپاگاندا و از تحصیلکرده تا بیسواد و افراد بانیات شوم نیز در آن به جولان می پردازند.
در این فضای آشفته که افراد با حداقل ها و با کمترین توان علمی به کمک اینترنت و رسانه های اجتماعی،هرزنامه ها،فیک نیوزها، مومو ها و نهنگ آبی ها را هدایت می کنند، لزوم شناخت و توسعه مفاهیمی مانند:سواد رسانه ای،پدافند غیرعامل و راستی آزمایی ها ظهور و نمود پیدا می کند.در این میان بستر رسانه های اجتماعی و رسانه های برخط به سبب جایگاه ویژه آنها از اهمیت بیشتری برخوردار است.
در این میان موضوع ” راستی آزمایی محتوای رسانه ای ” در مواجهه با سیل داده های خبری و اطلاع رسانی ها، برجسته تر می شود.مردم عادی و حتی اصحاب رسانه نیز نیازمند راهکارها و دستورالعمل هایی هستند که بتوانند اخبار،تصاویر و فیلم های دستکاری شده را تشخیص دهند.امروزه که روز به روز بر توان فناوری های رسانه ای افزوده می شود، ضرورت دارد که کاربران نیز در برابر خطرات این فناوری ها آماده شوند و دست خالی نباشند.ضعف کاربران در برابر تهدیدات فضای رسانه ای مسموم، این فضا را به جهنم تبدیل خواهد کرد که پرهیز از عواقب آن اجتناب ناپذیر خواهد بود.
با توجه به سرعت رشد سرسام آور فناوری های اطلاعاتی و رسانه ای و پیشی گرفتن آنها از سواد رسانه ای کاربران، لزوم انجام پژوهش ها در راستای افزودن بر سواد رسانه ای افراد، آشکارتر می شود.با دقت در نوظهور بودن رسانه های خبری و آنلاین، نیز توجه به اینکه پژوهش های کمتری نسبت به سایر علوم در این حوزه انجام شده است راهکارها همچنین دستورالعمل های ارائه شده توسط پژوهشگران بسیار محدود است و جامعه کنونی ما نیازمند دستورالعمل هایی با رویکرد راستی آزمایی محتوای رسانه ای می باشد.

دکتر حسن ضیائی جباری
دکترای مدیریت رسانه