آیا شما با سواد هستید؟

آذرتاش آنلاین- امروزه دیگر صرفا سواد خواندن و نوشتن و یا سواد رایانه ای پاسخگوی نیازهای زندگی مدرن بشری نمی باشد.افراد برای برآورد کردن نیازهای اجتماعی، اقتصادی، ایدوئولوژیک و… نیازمند نوع دیگری از سواد بنام سواد رسانه ای می باشند که ذیلا به بررسی آن می پردازیم.
سواد رسانه ای
تعریف الیزابت تامن از سواد رسانه ای :
سواد رسانه ای چارچوبی را جهت دسترسی، تحلیل، ارزیابی و خلق پیامها به اشکال مختلف فراهم می کند.درصورت نداشتن حداقل یکی از سوادهای مذکور، باید تلاش کنیم از بازنشر اخبار خودداری نماییم یااز صحت اطلاعات اطمینان حاصل کنیم.
اختراع دستگاه چاپ در میانه قرن پانزدهم میلادی به دست «یوهان گوتنبرگ» آلمانی سرآغاز رسانه ای كردن فرهنگ، توسعه رسانه ای و ایجاد بستری تازه برای افكار عمومی بود. از آن پس بود كه رسانه به عنوان محملی برای بیان افكار، برقراری ارتباطات و انتقال اخبار و اطلاعات روز به روز جایگاهی مهم و محوری تر در جوامع پیدا كرد تا جایی كه امروز جامعه منهای رسانه وضعیتی است كه به سختی می توان آن را متصور شد. با وجود اهمیت روزافزون رسانه و كارویژه آن برای خبر و اطلاع رسانی، بیش از گذشته واژه «خبر جعلی» یا «فیك نیوز» به گوشمان می رسد. محتوای رسانه ای جعلی و یا به عبارتی دیگر محتوای دروغ پدیده ای است كه دامن گیر بسیاری از كشورها در سراسر جهان شده و متولیان عرصه اطلاع رسانی را برآن داشته تا برای به این موضوع چاره ای بیاندیشند. به دلیل انتشار گسترده اخبار دروغ در فضای مجازی محققان دانشگاه ایندیانا، موتور جستجوی «هواكسی» را راه اندازی كردند كه می تواند تا حدی خبرهای دروغ را تشخیص دهد. در فضای عمومی كه گسترش اخبار جعلی با روش انتشار دیتای دروغین از طریق شبكه‌های اجتماعی به معضلی جهانی تبدیل شده، محققان «آكسفورد» می گویند در هنگام انتخابات نشر خبرهای مزبور به اوج می رسد تا بتواند افكار عمومی را تحت تأثیر قرار دهد. از دید ناظران، پس از آغاز رقابت های انتخاباتی 2016 در آمریكا، موجی از اخبار جعلی به دلیل مواضع سیاسی و رفتار ارتباطی پرچالش «دونالد ترامپ» در مواجهه با اصحاب رسانه به راه افتاد. هر گاه خبرنگاران ترامپ را از آغاز كمپین تبلیغاتی ریاست جمهوری و در ادامه پس از روی كار آمدن و ورود به كاخ سفید مورد پرسش قرار دادند، وی به آنان تاخت، بر روزنامه نگاران برچسب زد و بنگاه های خبری منتقد خود را رسانه های جعلی و دروغ پرداز نامید.بنا بر ادعای برخی منابع غربی، تنها در كشور چین 2 میلیون نفر در استخدام «ارتش سایبری» در بخش انتشار اخبار روی شبكه‌های اجتماعی حضور دارند و اغلب این افراد برای تحت تاثیر قراردادن افكار عمومی پس از انتشار اخباری كه به نفعشان است، «كامنت» و «لایك» را نیز دست‌كاری می كنند تا بتوانند مردم را دنباله‌رو سیاست‌های خود كنند. از این رو به هر دلیلی كه اخبار جعلی تولید شود، نتیجه آن درجه ای از تاثیر گذاری بر افكار عمومی است.
در ایران نیز گسترش رسانه های ارتباطی و به دنبال آن نشر اخبار جعلی و تاثیر گذاری آن بر افكار عمومی، چاره جویی در این زمینه را ضروری ساخته است. جدا از مباحث فناورانه، صاحبنظران رسانه معتقدند در صورتی كه كاربران از سطح سواد رسانه ای قابل قبولی برخوردار باشند و بدانند رسانه چه می خواهد بگوید، از سوی چه ارگان یا نهادی گردانده می شود و خبر از چه منبع و با چه اهدافی منتشر می شود می توان تا حدودی جلوی نشر و گسترش خبرهای جعلی را گرفت.
در حال حاضر اعتماد عمومی به رسانه ها با گسترش شایعات و اخبار جعلی در شبکه های اجتماعی دچار فرسایش شده و با ورود این قبیل فناوری ها اهمیت موشکافی در هر محتوایی که به نظر واقعی می رسد دو چندان می شود.
با در نظر گرفتن سخت گیری رسانه های معتبر، شاید این دست محتواها توسط آن ها منتشرنشود اما در این میان تکلیف مطالبی که در شبکه های اجتماعی منتشر می شوند چه خواهد بود؟ مطالبی که هر کدام به تنهایی ممکن است فاجعه ای سیاسی به بارآورند. با توجه به اهمیت این موضوع به بررسی یکی از راهکارهای مبارزه با جعل رسانه ای یعنی سواد رسانه ای می پردازیم.
سواد رسانه ای با موضوعات زیر دسته بندی شده است
1- سواد خبری :
تعریف بنیاد مک کورمیک از سواد خبری عبارتست از: توانایی به کارگیری مهارتهای تفکر انتقادی برای قضاوت درباره اعتبار اخبار و گزارشهای خبری و منابع اطلاعاتی .
سواد خبری شهروندان را قادر می سازد تا مصرف کنندگان و نیز تولیدکنندگان هوشمند اطلاعات مبتنی بر حقیقت باشند.
2- سواد بصری :
به مهارت انسان در فهم و ترجمه تصویر و به بیان دیگر به توانایی درک، تفسیر، تبادل نظر و انتقال مفاهیم نشان داده شده در یک تصویر اطلاق می شود .
ظهور فناوری دیپ فیک )جعل عمیق( در شبکه های اجتماعی همانند آبشاری به سرعت در حال سرازیر شدن هست که پیامدهایی جدی در رابطه با مفهوم آزادی بیان دارد. هنگامی که پای تصمیمات مهمی در قضاوت وعدالت در میان باشد آن جاست که دستکاری حقیقت بسیار هولناک خواهد بود. فیلم های دیپ فیک ویروسی نه تنها به اعتبار سیاستمدار ها ، تجار و اشخاص معروف خدشه وارد می کنند بلکه بازار بورس و سهام را نیز تحت تاثیرقرار می دهند، آنها با اثر روی بازارهای سهام و یا دنیای سیاست به جوامع، آسیب وارد می نمایند.
شاید برخی از این دیپ فیک ها فقط جنبه شوخی و سرگرمی داشته باشند اما تمرکز بر روی این فن آوری همانند بیدار کردن غولی از خواب است ، فراتر از کابوس ، جهانی که همه چیز دستکاری شده و مخرب است.
پر واضح است که فناوری تلفیق ، روز بروز ، بهتر و بهتر خواهد شد و باگذشت زمان، تشخیص صحت خیلی چیزهاپیچیده تر می شوند و این مسأله تأثیرات مخربی به همراه خواهد داشت.
تهدید دیپ فیک از اخبار جعلی بسیار جدی تر بوده زیرا جاعلین کلمات دلخواه را قاطعانه در دهان افراد قرارداده ،گویی خود آن ها این کلمات را بر زبان می آورند.
3- سواد اطلاعاتی :
مجموعه مهارتهایی است که فرد را قادر می سازد نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهد. با شناسایی منابع اطلاعاتی موجود به تدوین روش جستجو دراین منابع پرداخته و پس از انجام جستجو اطلاعات به دست آمده را ارزیابی کرده و به منظور تولید اطلاعات جدید پیوند لازم بین اطلاعات جدید را با دانش قبلی خود برقرار سازد.

با توجه به اینکه رسانه در عصر حاضر مهمترین نقش را در تمام سطوح زندگی انسانها ایفا می کند، مخاطبان نیز جهت بهره مندی بهینه از این بستر باید به سواد رسانه ای به نحو فوق الذکر مسلح باشد.

عرفان ضیائی جباری
کارشناس ارشد مطالعات فرهنگی رسانه